Биhиги туспутугар сиэрдээх кыhамньы
Уhук Илиңңэ эрэ буолбакка Арассыыйа сорох субъектарынааҕар СѲ доруобуйа харыстабылын эйгэтигэр инники иhэрбит бэйэни хайҕаныы буолбатах, баар чахчылар ону туоhулууллар. Холобур, миниистир Михаил Мурашко кардиологическай киин аhыллыытыгар кэлэ сылдьан ѳрѳспүүбүлүкэ медицинскэй эбийиэктэрэ, эмчиттэр квалификациялара, чинчийии-эмтээhин үрдүк технологияларын баhылааhын таhы-бааччы сѳҕүмэр кэрдиискэ тахсыбытын бэлиэтээбитэ.
Мантан ама, ким үѳрбэт буолуой. Мэктиэтигэр кыра дьарҕалаах киhи харахтан сыыhы ылбыттыы үтүѳрэн да хааллаҕына кѳңүлэ. Эрэл санаа ол курдук күүстээх. "Доруобуйа" нацбырайыак 2024 сылга диэри үлэлиэхтээх, судаарыстыба алмаастааҕар, кѳмүстээҕэр күндү сыаналаах киhи доруобуйатын тупсарар туhугар миллиардынан үбү-харчыны тыырбытын курдук тыырыаҕа. Билигин уустук балаhыанньа бүрүүкээн бу бырайыак салгыы үлэлиирэ сир-халлаан икки ардыгар хаалыах чинчилээх. Ити да үрдүнэн дойду салалтата кини оңорор кѳдьүүhүн-туhатын биэс тарбаҕыныы билэн олорор, онон эрэл кыыма уостубат, күѳдьүйэн күлүмнүүрэ чуолкай. Бу матырыйаалга доруобуйа харыстабылын салаатыгар угут дьыл ардаҕыныы суккуллар үбү-харчыны эридьиэстээбэппин, сыыппаралар баhырхайдар, куйаар сулуhунуу элбэхтэр. Арай ойуур хаххалаах тыа дьоно кѳрѳ-билэ сылдьар тиэмэлэригэр тохтуохпут.
Оройуоннааҕы Киин балыыhа кылаабынай бырааhа Н.Н. Павловалыын бэрт сэргэхтик кэпсэттибит. Оннук буолуохтааҕа эрдэттэн сэрэйиллэрэ: кэккэ сылларга Ньурбаҕа доруобуйа харыстабылын салаатыгар муниципальнай бырагыраамаҕа тирэҕирэн балыыhа салалтата улахан хамсааhыны таhаарда. Ол материальнай-техническэй баазаны эрэ таарыйбат, үгүс үлэ каадырдарынан уонна эминэн-томунан хааччыллыыга, диагнозтааhын-эмтээhин саңа ньымаларын туhаныыга, медицинскэй-санитарнай кѳмѳлѳрү оңорууга, диспансеризацияны кичэллээхтик ыытыыга о.д.а. хайысхаларга таhымнаахтык уонна кѳдьүүстээхтик бара турара тустаах министиэристибэнэн бэлиэтэнэр.
Наталья Николаевна этэринэн "Доруобуйа" нацбырайыак "Аҕа саастаах кѳлүѳнэ" уонна "Демография" федеральнай бырагыраамаларын кытта биир тиhиктээх буолан үлэҕэ эппиэтинэс үрдээбитин таhынан олус интэриэhинэй буолбут. Санаан да кѳрдѳххѳ, саңа тѳрѳѳбүт оҕоттон саҕалаан тоңхойо кырдьыахха диэри эмчиттэр харахтарын далыттан тахсыбаккын. Салайааччы кэпсээбитинэн билигин оройуон эмчиттэрин иннигэр хас биир киhи уратытыгар олоҕурбут индивидуальнай превентивнай медицина (ыарыыны эрдэттэн сэрэтэр) практикалара күүскэ киириэхтээхтэр. Маны истээт да мин ыйыта оҕустум: "Соторутааҕыта Хатың Сыhыыга диспансеризация чэрчитинэн уонча исписэлиис кэлэн күнү күннүктээн киhи бѳҕѳнү кѳртѳрѳ. Тыа дьонун сиэринэн билбэппит угут дьыл ардаҕынааҕар элбэх, сорохтор оториноларинголог бырааска тоҕо кѳрдѳрѳбүт диэн мунаартара, маны быhаарыаң дуо?
Наталья Николаевна коронавируснай инфекция киhи хайа да уорганнарын харыстаабатын, о.и. ЛОР-уоргаңңа, кулгаахха эмиэ дьайарын чопчулаата, атыннык эттэххэ - постковиднай синдром баар дуу, суох дуу диэн эбит. Исписэлиистэр тиэтэл-саарал бѳҕѳнѳн кѳрбѳтѳхтѳрѳ, хас биир киhилиин иңэн-тоңон кэпсэппиттэрин таhынан сүбэ-ама мэктиэтигэр, аптаах холбукаттан хостонордуу буолта нэhилиэнньэни астыннарбыта. Ол да буоллар бары баарынан эттэххэ, үгүстэр доруобуйаны чэбдигирдэр профилакторийга, кииннэргэ барартан туттуналларын быраастар бэлиэтээбиттэрэ. Ити тѳрдѳ тыа киhитэ түбүк-садьык үѳhүгэр сылдьарыгар сытар, арай бэрт ыксаабыт киhи отун-маhын, сүѳhүтүн-сылгытын быраҕан туран реабилитацияҕа барыаҕа.
Салгыы каадыр боппуруоhугар тиийэн кэллибит. Оройуоңңа быраастарынан хааччыллыы 76%, орто сүhүѳх персоналынан - 100%. Биир бѳлүhүѳк "Все познается в сравнении" диэбитигэр тайаннахха сорох улуустар бу кѳрдѳрүүгэ тиийиэхтэрэ ѳссѳ эрдэ соҕус.
Кэнники кэмңэ 8 быраас "Земский доктор" иитинэн кэлэннэр таhаарыылаахтык үлэлии сылдьаллар, аны икки сылынан "Смена кадров" муниципальнай бырагыраама чэрчитинэн Дьокуускайдааҕы медколледж Ньурбатааҕы филиалын бүтэрбиттэр куоракка, нэhилиэктэргэ барыахтара.
Ааспыты эргиллэн кѳрүѳххэ эрэ. Хас да сыллааҕыта "оптимизация" доруобуйа салаатын айгыратта дииртэн соло буолбатахпыт. Кэмниэ кэнэҕэс ѳйдѳѳбүппүт оройуон биир да балыыhата күлүүскэ хатамматах, үлэhиттэр да хаамаайы буолбатахтар, ѳссѳ сорох сирдэргэ саңа штаттар кѳрүллүбүттэр.
"Хатың Сыhыыга оптимизация туhалаата, эhиэхэ педиатр тиийэн үлэлии сылдьар, аны туран "Земскэй доктор" эмиэ эhиэхэ баар, онон табылынныгыт", - диэтэ Наталья Николаевна. Баччаны истээт олохтоох быраастарга тиийдим.
Эмчиттэр диэн биhигиттэн уратылар диэни ѳссѳ тѳгүл булгуруйбаттыы ѳйдѳѳтүм. Дэң эриэккэскэ кѳрсѳн тыл бырахсар киhим Мархатааҕы врачебнай амбулатория сэбиэдиссэйэ терапевт Василий Анатольевич Николаев бүгүн сирэйдиин-харахтыын сырдаан, үѳрэн-кѳтѳн олороругар түбэстим. Ол биричиинэтинэн кини кэпсээбитинэн улаханнык эчэйбит киhиэхэ уот болдьохтоох тиийэннэр олоҕун быыhаабыттара буолбут, тиэтэлинэн Ньурбаҕа ыыппыттар, этэңңэ ааhыаҕа диэн санаата бѳҕѳх.
Айан ата холобурдаах сэhэни-сэппэни тардан күѳ-дьаа буоллубут, манна кэлиэн иннигэр икки оройуоңңа үлэлээбит, дойду ахтылҕанын күүhүттэн Ньурбатыгар тѳннүбүт. Хатың Сыhыыга үктэнээт дьонун-сэргэтин сѳбүлэтэн "эн-мин" дэhэн билигин тѳрүт олохтооҕунан ааҕыллар. Онуоха эбии туруортаабыт диагнозтара бигэргэтиллэринэн "билиилээх быраас" диэн нэhилиэнньэҕэ биллибит, онон 37-лээх, таптыыр кэргэннээх уонна үс оҕолоох эмчиккэ ситиhиилэри эрэ баҕарыаҕың. Бу киирии тыл курдук буоллун, онтон мин ыйытыктарбын уонна кини хоруйдарын ааҕыахха.
- Василий Анатольевич, олохтоох балыыhа дьиэтэ-уота киэңинэн, эмтэнэр тэрилтэ стандартыгар эппиэттииринэн кини кыаҕа ситэ туhаныллар дуо? Врачебнай амбулатория диэни иhиттибит да харахпытыгар 2-3 куойка-миэстэ кѳстѳр дии…
- Күн бүгүн стационарга 3 миэстэ, оттон күнүскүгэ 2 миэстэ кѳрүллэр. Ол гынан баран маны сорохтор сыыhа ѳйдүүллэр, ити таhынан барыллыбат эбит диэн. Оннук буолбатах, биhиги 10 ыарыhахха тиийэ ылан эмтиибит. Медицинскэй кѳрдѳрүүлэр түмүктэринэн. Онон 5-нэн бүппэт, бэл Аканаттан, Чкаловтар кэлэннэр эмтэнэллэр.
- Иккис ыйытыгым кутургуйалыы кэйэр, кытыанынан таhыйар курдук. Ардыгар, наадыйдахха балыыhаҕа эмп-том суох диэн кый-хай саңа иhиллэр, эhиэхэ эмтиэкэ баар дуо?
- Тута ити эн этэр "наадыйдахха" диэн тылгар тохтоон быhаарыам. Кистэммэт, дьон үксэ хроническай ыарыы кѳптѳҕүнэ, үгээрдээтэхтэринэ, истэрэ-очоҕосторо ыарыйдаҕына, сүрэхтэрэ тахикардиялаатаҕына о.д.а. түгэн тирээтэҕинэ эрэ биhиэхэ кэлэн "бу наада, ити наада" дииллэрэ баар суол. Дьиңэр, участковай сиэстэрэбит-лабораммыт дьон сакааhынан Ньурбаттан эми аҕалан атыылыыр, сыччах сакаастаабыттарга, ол тута бүтэр. Ирина Александровна эппиэтинэстээх үлэhит, киниэхэ туох да претензия суох. Онон дьон быстах ыарыыларга туттар эмтэри эрдэттэн сакаастыахтарын наада. Стационарга эминэн хааччыныы куhаҕана суох.
- Киин балыыhа "03" биэрбитигэр үѳрбүппүт умнуллубат, онтубут аҕыйахта сүүрээт тохтоон хаалта, тоҕо?
- Билиңңэ диэри суоппар кѳрдѳhѳ олоробут, ол да үрдүнэн ким да үлэлиэн баҕарбат. Биричиинэтэ биир - хамнаhа кыра диэн. Кырдьыгы эттэххэ нэhилиэк "03"-тэ Ньурба, Дьокуускай курдук быыстала суох мүнүүтэҕэ тохтообокко сүүрбэт, арыый да сынньалаң буоллаҕа. Ыксаан чугастааҕы нэhилиэктэртэн сулумах дьону эмиэ ыйыталаhан кѳрѳбүт, 30 тыh. солк. аҕыйах дииллэр. Ўлэтэ суох сылдьыахтааҕар хамнас аахсар ордук этэ да психологияны уларыта тутуу бытаан.
- Ковид кэнниттэн реабилитация баар дуо, нэhилиэнньэ психическэй доруобуйатын туруга хайдаҕый?
- Ыйытык иккис чааhыттан саҕалыам. Медицина аналитиктара быhаартарынан пандемия психическэй доруобуйаҕа эмиэ күүскэ дьайда, ол курдук депрессияттан, стресстэртэн, олус сэрэнэр-сэрбэнэр (высокая тревожность) буолууттан тахсыы санаа хоту буолбатах. Тыа дьоно уратылаахтар - кинилэр хамсаналлар, айылҕалыын алтыhаллар, үѳлээннээхтэрин-ыалларын кытта коммуникациялара күүстээх. Ити түмүгэр сүѳм түhүү, мѳкүнү бырагыраамалааhын, бэйэҕэ сууланан хаалыы суох. Онон олохтоохтор психическэй доруобуйалара этэңңэ.
Постковиднай реабилитацияҕа сылдьыбыттар туhаммыттара, дьиңэр биhиэхэ 200-тэн тахса киhини пандемия таарыйта, оттон реабилитациябыт тарбахха эрэ баттанар, күhэйэн ыытар эмиэ табыллыбат. Туомтуу тардан үлэлиир кэлэктииппэр махтаныам, бары уопуттаах, амарах-аhымал сүрэхтээх буоланнар олус табыллан сылдьабын.
***
Кэбээйиттэн тѳрүттээх 24 эрэ саастаах педиатр-быраас Петр Петрович Эверстов Хатың Сыhыыга үлэ муоhатын туппута сыл да буола илик. Ол да буоллар 0-18-гар диэри саастаах оҕолордоохтор эдэр киhини номнуо "Врач от Бога" диэтилэр. Тоҕо диэтэххэ кэллэ кэлээт подворнай обход оңортолоон, ийэлэри ыңырталаан сүбэлээн, кырачааннары маастарын табан кѳрѳн-чинчийэн, диагнозтарын сѳпкѳ туруоран, “узкай”
исписэлиистэрдиин тута консультациялаhан маннык үтүѳ ааты ситистэҕэ.
Мин кинилиин кэпсэтиим превентивнай медицина (ыарыыны сэрэтии) тула барда. Кистэммэт, бэл тыллана да илик оҕолор тѳлѳппүѳңңэ олорор буолтара. Педиатр этэринэн манна харах эрэ буолбакка коммуникациялаhар дьоҕур мѳлтүүр, оҕо саңарбат-кэпсэппэт, санаатын сайа эппэт, дорҕооннору сыыhа саңарар. Онон олус үлүhүйбүттэр логопеды, сурдологы тумнуо суохтарын сѳп. Аны туран сколиоз элбии турар, күннүктээн компьютерга олоруу осанканы буортулуур.
Петр Петрович быhаарбытынан оҕо саңарар дьоҕура мѳлтѳҕѳ биллээтин кытта тута логопедка тиийэр наада. Нэhилиэктэн биир ийэ оҕотунан реабилитацияҕа барыахтаахтар эбит. Билигин оҕолор үгэс буолбут тѳрүт ас култууратыттан тэйдилэр - быырпах, суорат, миин, эт оннугар колаҕа, чипсыга, доширакка о.д.а. кѳстүлэр. Балар саха генетическэй кодугар куhаҕан ѳттүнэн уларыйыыны таhаарыахтарын сѳп, онон тѳрүт астарга тѳннѳргѳ сүбэлиир.
"Тѳннүѳхпүт даҕаны, санкциялар кѳмѳлѳрүнэн" диэтим мин, онтон кэнники кэмңэ сорох тыа ыала сайын ынахтарын ыабакка ыытан кэбиhэллэрин санаан сүѳм түстүм. Билигин Арассыыйаҕа ѳстѳѳхтүү сыhыаннаах арҕаа дойдулар кыра саастарыттан битэмиин испэтэхтэринэ тыынар салгына суох курдук буолаллара тѳhѳ сѳбүн ыйыттым. Исписэлиис эттэ: икки саастан саҕалаан олорор усулуобуйаны учуоттаан битэмиин ананнаҕына иhэр туhалаах, оттон "Д" битэмиин оҕо биирин туолуор диэри иhэрэ кѳдьүүстээх. Дьуот тиийбэт, онон быраас анаатаҕына дьуот битэмииннэрин туhанар сѳп.
Ийэ үүтүн туhата науканан дакаастаммыта, хата тыа ийэлэрэ үгэстийбит сиэринэн оҕолорун хадаҕалаан абырыыллар. Киhи иммунитетыгар очоҕос үлэтэ быhаарар оруоллаах, оттон антибиотиктары быраас анааhына суох иhэр туhалыахтааҕар буортулуон сѳп. Тоҕо диэтэххэ антибиотиктар очоҕос туhалаах бактерияларын ѳлѳрүѳн сѳп, оччотугар былааhы куhаҕан бактериялар ыланнар атахтар балыыhа диэки салаллыахтара.
Петр Петровичка, үлэтин саңа саҕалаабыт эдэр киhиэхэ, бары үчүгэйи баҕарыаҕың, бэйэҕин уонна кѳрѳр-истэр оҕолоргун дьаң-дьаhах таарыйбатын.
ОГНИ НЮРБЫ
Ссылка:
https://огнинюрбы.рф/article/58465 
